Иш қидиряпман, нима қилишим керак?

Ҳар ким иш берувчига тўғридан-тўғри мурожаат қилиш йўли билан ёки меҳнат органларининг бепул воситачилиги орқали, шунингдек хусусий бандлик агентликларининг хизматлари воситасида иш жойини эркин танлаш ҳуқуқига эгадир.

Бирор бир корхонада маълумотингиз, малака ва мутахассислигингизга мос бўш иш ўрни мавжудлиги ҳақида хабар топсангиз шу лавозимга ишга қабул қилишни сўраб иш берувчига тўғридан тўғри мурожаат қилишингиз мумкин.

Ўзбекистон Республикаси фуқаролари, чет эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар ишга жойлашишда ўзлари доимий ёки вақтинча яшаб турган туман (шаҳар) аҳоли бандлигига кўмаклашиш марказларининг бепул воситачилигидан фойдаланишлари мумкин. Бунинг учун иш қидирувчи сифатида шу марказда рўйхатдан ўтиш лозим бўлади. Бирор доимий ёки вақтинча иш билан шуғулланаётган шахс ҳам касби (иши)ни ўзгартириш мақсадида иш қидирувчи сифатида рўйхатдан ўтиши мумкин. Бандлик марказлари фуқаролигидан қатъий назар бўш иш ўринлари тўғрисида маълумот бераиш, маслаҳат бериш, ишга жойлаштириш, касбий тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва малака ошириш хизматларини бепул амалга оширади.

Туман (шаҳар) бандлик марказларида 16 ёшдан ошган фуқаролар иш қидирувчи сифатида рўйхатга олинади. Иш қидираётган фуқаро бандлик марказига қуйидаги ҳужжатларни тақдим этиши лозим:

- паспорт ёки шахсини тасдиқловчи бошқа ҳужжат;

- меҳнат дафтарчаси ва иш стажини тасдиқловчи ҳужжат (бу ҳужжатлар биринчи марта ишга кираётганлардан талаб қилинмайди);

- маълумотини тасдиқловчи ҳужжатнинг асли ёки нотариал тартибда тасдиқланган нусхаси (диплом, аттестат ва ҳ.к.);

- касбий малакасини тасдиқловчи ҳужжат (агар бўлса)нинг асли ёки нотариал тартибда тасдиқланган нусхаси;

- охирги 12 ойлик иш ҳақига оид маълумотнома, агар аввал ишлаган бўлса. Тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланган шахс эса солиқ идораларидан бериладиган маълумотномани тақдим этиши лозим.

Ногирон шахс ушбу ҳужжатлардан ташқари тиббий-меҳнат эксперт комиссиялари (ТМЭК) томонидан тавсия этилган ишлар хусусияти тўғрисида маълумотнома бериши лозим.

Суднинг ҳукми билан озодликдан маҳрум қилиш маҳрум қилиш муассасаларидан бўшатилган шахслар озодликка чиқариш тўғрисидаги маълумотномани тақдим этилиши лозим. 

Агар иш қидирувчининг қарамоғида фарзандлари бўлса уларнинг туғилганлик ҳақидаги гувоҳномалари берилади.

Мазкур ҳужжатлар тўлиқ тақдим этилган тақдирда бандлик маркази мурожаат қилинган куннинг ўзида иш қидирувчи сифатида рўйхатга олади. Иш қидирувчи сифатида рўйхатга олинган шахсга махсус карточка юритилади.

Фуқаро хусусий бандлик агентликлари орқали ҳам мустақил иш қидириши мумкин. Хусусий бандлик агентликларининг иш қидириш билан боғлиқ хизматлари пуллик бўлиши мумкин. Улар орқали иш қидиришнинг умумий шартлари ўзаро тузиладиган шартнома билан амалга оширилади.  

Ишга кириш учун қандай ҳужжат расмийлаштирилади?

Ишга қабул қилиш вақтида ишга кираётган шахсдан қуйидаги ҳужжатлар талаб қилинади:

- паспорт ёки унинг ўрнини босадиган бошқа ҳужжат, ўн олти ёшгача бўлган шахслардан эса, - туғилганлик тўғрисидаги гувоҳнома ва турар жойидан маълумотнома;

- меҳнат дафтарчаси, биринчи маротаба ишга кираётган шахслар бундан мустасно.

- ўриндошлик асосида ишга кираётган шахслар меҳнат дафтарчаси ўрнига асосий иш жойидан олган маълумотнома;

- ҳарбий хизматга мажбурлар ёки чақирилувчилардан тегишли ҳарбий билет ёки ҳарбий ҳисобда турганлик ҳақидаги гувоҳнома;

- махсус маълумотга ёки махсус тайёргарликка эга шахсларгина бажариши мумкин бўлган ишларга кираётганда олий ёки ўрта махсус, касб-ҳунар ўқув юртини тамомлаганлиги тўғрисидаги диплом, ёки бўлмаса мазкур ишни бажариш ҳуқуқини берадиган гувоҳнома.

Ишга қабул қилиш вақтида ишга кираётган шахсдан юқорида санаб ўтилганлардан ташқари ҳужжатларни талаб қилиш тақиқланади.

Агар ишга кираётган шахснинг паспорти ёки шахсини тасдиқловчи бошқа ҳужжати ҳақиқий бўлмаса, уни ишга қабул қилиш рад этилиши мумкин.

Иш берувчи ходимдан уни ишга қабул қилганидан сўнг корхонада белгиланган тартиб-қоидалар доирасида бошқа маълумотларни ҳам талаб қилиш мумкин (масалан, тиббий маълумотнома, аввалги иш жойидан тавсифнома, иш ҳақи тўғрисида маълумотнома ва ҳ.к.).

Ишсизлик нафақасини қандай олиш мумкин?

Ишсизлик нафақаси ишсиз деб эътироф этилган шахсларга тайинланади ва тўланади. Қарамоғида учтадан кам одам бўлган 35 ёшгача бўлган ишсиз эркакларга пул тўланадиган жамоат ишларига жалб қилиниши шарти билан Ўзбекистон республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган тартибда тўланади. Бундай нафақа маҳаллий ишга жойлаштириш органида рўйхатга олинган кундан бошлаб ҳисобланади.

Ишсизлик нафақаси:

- ишини ёки даромад манбаини йўқотган ёки узоқ вақт (бир йилдан кўпроқ) танаффусдан сўнг меҳнат фаолиятини тиклашга ҳаракат қилаётганларга 12 ойлик вақт давомида 26 календар ҳафтасидан кам бўлмаган муддатга;

- илгари ишламаган ва биринчи марта иш қидираётган шахсларга 12 ойлик вақт давомида 13 календарь ҳафтасидан кам бўлмаган муддатга тўланади.

Ишсизлик нафақасини олиш муддатида шахс доимо иш қидириши камида икки ҳафтада бир марта маҳаллий меҳнат органида қайддан ўтиб туриши керак.

Ишсизлик нафақаси олиш ҳуқуқига эга бўлган шахсларга олдинги иш жойидаги ўртача иш ҳақининг эллик фоизи миқдорида, аммо қонун ҳужжатларида белгиланган энг кам иш ҳақидан оз бўлмаган ва нафақани ҳисоблаш пайтида Ўзбекистон Республикасида таркиб топган ўртача иш ҳақидан ортиқ бўлмаган миқдорда ишсизлик нафақаси тўланади.

Қуйидаги ҳолларда ишсизлик нафақасини тўлаш бекор қилинади:

ишсиз шахс ишга жойлашганда;

ишсиз шахс таклиф қилинган мақбул келадиган ишни икки марта рад этган тақдирда;

қарамоғида учтагача киши бўлган, ўттиз беш ёшга тўлмаган ишсиз эркак ҳақ тўланадиган жамоат ишларида иштирок этишни рад этган тақдирда;

ишсиз шахс қонун ҳужжатларига мувофиқ пенсия таъминоти ҳуқуқини олган тақдирда; 

ишсиз шахс суднинг ҳукми билан қамоқ ёки озодликдан маҳрум этиш тариқасидаги жазога ҳукм қилинган бўлса; 

ишсиз шахс ишсизлик нафақасини олиб турган даврда маҳаллий меҳнат органини хабардор қилмай вақтинча ишга жойлашган бўлса;

ишсизлик нафақасини алдов йўли билан олаётган бўлса;

ишсиз шахс вафот этган тақдирда.

Қуйидаги ҳолларда ишсизлик нафақасини тўлаш тўхтатиб турилади:

ишсиз шахс касбга ўрганиш, қайта тайёрлаш ёки малакасини оширишга юборилган бўлса, - стипендия олиб касб ўрганиш, қайта тайёрлашдан ўтиш ёки малака ошириш даврида; 

ишсиз шахс ихтисослаштирилган даволаш-профилактика муассасасида даволаш курсини ўтаётган бўлса - бундай муассасада бўлган даврда;

ишсиз шахс ҳақ тўланадиган жамоат ишларида иштирок этаётган бўлса, - бундай ишларда иштирок этган даврида.

Малака ошириш ва қайта тайёрловдан ўтишда давлат хизматларидан фойдаланиш мумкинми?

Иш қидираётган ва меҳнат органларига мурожаат қилган фуқаролар иш турини, иш жойини ва меҳнат режимини эркин танлаш мақсадида касб-корга доир бепул маслаҳатлар олиш, касбга тайёрлашдан, қайта тайёрлашдан ўтиш, малака ошириш ҳамда тегишли ахборот олиш ҳуқуқига эга.

Меҳнат органларида рўйхатга олинган ва ишсиз деб эътироф этилган шахсларни касбга тайёрлаш ва қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш қуйидаги ҳолларда амалга оширилиши мумкин, агар:

ишсиз шахс зарур касб малакасига эга бўлмаганлиги туфайли унга мос келадиган иш танлаш мумкин бўлмаса;

ишсиз шахснинг касб кўникмаларига мос келадиган иш йўқлиги сабабли унинг касбини (мутахассислигини, машғулот турини) ўзгартириш зарур бўлса;

ишсиз шахс аввалги касби бўйича иш бажариш қобилиятини йўқотган бўлса.

Ишсиз шахсларни касбга тайёрлаш ва қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ўқув юртларида меҳнат органларининг йўлланмалари бўйича Бандликка кўмаклашиш давлат жамғармасининг ана шу мақсадлар учун назарда тутилган маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.

Ғайриқонуний ишдан бўшатилганда ишга тиклаш учун кимга мурожаат қилиш керак?

Меҳнат шартномаси ғайриқонуний равишда бекор қилинган ҳолларда корхона жойлашган ҳудуддаги аҳоли бандлигига кўмаклашиш маркази, прокуратура, ёки фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судга мурожаат қилиш лозим бўлади.

Ходим ғайриқонуний равишда ишдан бўшатилганлиги аниқланса, иш берувчига аҳоли бандлигига кўмаклашиш маркази давлат меҳнат ҳуқуқ инспектори Ёзма кўрсатма, прокуратура эса протест киритиши мумкин. Аммо унутмаслик лозимки, ёзма кўрсатма ёки протест киритилиши ишга тиклашни кафолатламайди. Чунки булар бажарилиши мажбурий бўлган ҳужжатлар эмас. Иш берувчи ёзма кўрсатма ёки протест билан келишмаса уни рад этиши мумкин.

Ишдан бўшатилган ходим ишдан бўшатиш тўғрисидаги буйруқни олган кунидан бошлаб бир ойдан кечиктирмай тегишли фуқаролик судига даъво ариза киритиши лозим бўлади. Чунки Меҳнат кодексининг 270-моддасида шундай талаб белгиланган. Бир ойдан кечиктириб берилган даъво аризалар даъво муддати ўтказиб юборилганлиги важи билан рад этилиши мумкин. Аризанинг прокуратура ёки меҳнат органларида ўрганилганлиги даъво муддатини тиклашга сабаб бўла олмайди.

Ходимлар меҳнат ҳуқуқига оид масалаларда судга даъво ариза киритганда давлат божи тўлашдан озод этилади.

 

Хорижда ишламоқчиман, бунинг учун нималар қилишим керак?

Ҳар ким хорижий давлатдаги иш берувчига тўғридан-тўғри мурожаат қилиш йўли билан ёки Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги ҳузуридаги Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги воситачилиги орқали, шунингдек хусусий бандлик агентликларининг хизматлари воситасида хорижда ишга жойлашиш ҳуқуқига эга.

Бирор бир хорижий давлатдаги корхонада маълумотингиз, малака ва мутахассислигингизга мос бўш иш ўрни мавжудлиги ҳақида хабар топсангиз шу лавозимга ишга қабул қилишни сўраб иш берувчига тўғридан тўғри мурожаат қилишингиз мумкин. Бу одатда шу корхонанинг расмий веб-сайтида эълон қилинган маълумотларга асосан талаб қилинган тилда тўлдирилган резъюмени юбориш йўли билан амалга оширилади.

Хорижда ишга жойлашишда Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги ҳузуридаги Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги воситачилигидан фойдаланиш мумкин. Бунинг учун агентликнинг расмий веб-сайтида рўйхатдан ўтиши ёки тўғридан-тўғри мурожаат қилиш лозим бўлади.

Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикасидан ташқарида иш излаётган шахслар ишга жойлашишни хусусий бандлик агентликлари орқали пуллик асосда амалга оширишлари мумкин.

Бирор бир хусусий бандлик агентлигининг хизматларидан фойдаланишдан аввал унинг мазкур фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқини берувчи махсус лицензияга эга эканлигини текшириб олиш зарур. Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлигининг веб-сайтида хусусий бандлик агентликларининг реестри юритилади.

Хусусий бандлик агентликлари хизматлари пуллик бўлиб ва бу нархлар мазкур агентликнинг ўзи томонидан мустақил белгиланади.

Хорижда меҳнат фаолиятини амалга ошираётган фуқаролар Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги томонидан ҳуқуқий ва ижтимоий жиҳатдан ҳимоя қилинади, моддий қўллаб-қувватланади.

Вояга етмаган шахсларни ишга жойлашиш тартиби қандай?

Ишга қабул қилишга ўн олти ёшдан йўл қўйилади. Ёшларни меҳнатга тайёрлаш учун умумтаълим мактаблари, ўрта махсус, касб-ҳунар ўқув юртларининг ўқувчиларини уларнинг соғлиғига ҳамда маънавий ва ахлоқий камол топишига зиён етказмайдиган, таълим олиш жараёнини бузмайдиган енгил ишни ўқишдан бўш вақтида бажариши учун - улар ўн беш ёшга тўлганидан кейин ота-онасидан бирининг ёки ота-онасининг ўрнини босувчи шахслардан бирининг ёзма розилиги билан ишга қабул қилишга йўл қўйилади.

18 ёшга тўлмаган шахслар меҳнатидан шу тоифа ходимларининг соғлиғи, хавфсизлиги ёки ахлоқ-одобига зиён етказиши мумкин бўлган меҳнат шароити ноқулай ишларда, ер ости ишларида ва бошқа ишларда фойдаланиш тақиқланади.

18 ёшга тўлмаган шахсларнинг белгилаб қўйилган нормадан ортиқ оғир юк кўтаришлари ва ташишларига йўл қўйилмайди.

18 ёшга тўлмаган шахслар дастлабки тиббий кўрикдан ўтгандан кейингина ишга қабул қилинадилар ва кейинчалик улар ўн саккиз ёшга тўлгунларига қадар ҳар йили мажбурий тарзда тиббий кўрикдан ўтказиб турилиши керак.

Иш вақтининг муддати ўн олтидан ўн саккиз ёшгача бўлган ходимларга ҳафтасига ўттиз олти соатдан, ўн бешдан ўн олти ёшгача бўлган шахслар учун эса ҳафтасига йигирма тўрт соатдан ошмайдиган қилиб белгиланади.

Меҳнат дафтарчаси кимдан олинади ва қандай юритилади?

Меҳнат дафтарчаси ходимнинг меҳнат стажини тасдиқловчи асосий ҳужжатдир.

Иш берувчи ўриндошлик асосида ишловчилардан ташқари, корхонада беш кундан ортиқ ишлаган барча ходимларга меҳнат дафтарчасини тутиши шарт.

Иш берувчи меҳнат дафтарчасига ишга қабул қилиш, бошқа доимий ишга ўтказиш ва меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги маълумотларни ёзиши шарт.

Ходимнинг илтимосига кўра меҳнат дафтарчасига ўриндошлик асосида ишлаган ва вақтинча бошқа ишга ўтказилган даврлар ҳақидаги ёзувлар киритилади. Меҳнат шартномасини бекор қилиш асослари (сабаблари) меҳнат дафтарчасига ёзилмайди.

Агар биринчи марта ишга кираётган бўлсангиз меҳнат дафтарчасини Сизга иш берувчи ўз ҳисобидан олиб беради. Сизга бериладиган меҳнат дафтарчаси Сиз ишлаётган корхона томонидан ҳудудий бандликка кўмаклашиш марказидан олди-сотди шартномаси асосида сотиб олинади.

Меҳнат дафтарчаларини бошқа бировга сотиш, фуқаролар томонидан сотиб олиш тақиқланади. Савдо ва хизмат кўрсатиш шаҳобчаларидан сотиб олинган меҳнат дафтарчалари ҳақиқий бўлмайди.