Ish qidiryapman, nima qilishim kerak?

Har kim ish beruvchiga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish yo'li bilan yoki mehnat organlarining bepul vositachiligi orqali, shuningdek xususiy bandlik agentliklarining xizmatlari vositasida ish joyini erkin tanlash huquqiga egadir.

Biror bir korxonada ma'lumotingiz, malaka va mutaxassisligingizga mos bo'sh ish o'rni mavjudligi haqida xabar topsangiz shu lavozimga ishga qabul qilishni so'rab ish beruvchiga to'g'ridan to'g'ri murojaat qilishingiz mumkin.

O'zbekiston Respublikasi fuqarolari, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo'lmagan shaxslar ishga joylashishda o'zlari doimiy yoki vaqtincha yashab turgan tuman (shahar) aholi bandligiga ko'maklashish markazlarining bepul vositachiligidan foydalanishlari mumkin. Buning uchun ish qidiruvchi sifatida shu markazda ro'yxatdan o'tish lozim bo'ladi. Biror doimiy yoki vaqtincha ish bilan shug'ullanayotgan shaxs ham kasbi (ishi)ni o'zgartirish maqsadida ish qidiruvchi sifatida ro'yxatdan o'tishi mumkin. Bandlik markazlari fuqaroligidan qat'iy nazar bo'sh ish o'rinlari to'g'risida ma'lumot beraish, maslahat berish, ishga joylashtirish, kasbiy tayyorlash, qayta tayyorlash va malaka oshirish xizmatlarini bepul amalga oshiradi.

Tuman (shahar) bandlik markazlarida 16 yoshdan oshgan fuqarolar ish qidiruvchi sifatida ro'yxatga olinadi. Ish qidirayotgan fuqaro bandlik markaziga quyidagi hujjatlarni taqdim etishi lozim: - pasport yoki shaxsini tasdiqlovchi boshqa hujjat;

- mehnat daftarchasi va ish stajini tasdiqlovchi hujjat (bu hujjatlar birinchi marta ishga kirayotganlardan talab qilinmaydi); - ma'lumotini tasdiqlovchi hujjatning asli yoki notarial tartibda tasdiqlangan nusxasi (diplom, attestat va h.k.);

- kasbiy malakasini tasdiqlovchi hujjat (agar bo'lsa)ning asli yoki notarial tartibda tasdiqlangan nusxasi;

- oxirgi 12 oylik ish haqiga oid ma'lumotnoma, agar avval ishlagan bo'lsa.

Tadbirkorlik faoliyati bilan shug'ullangan shaxs esa soliq idoralaridan beriladigan ma'lumotnomani taqdim etishi lozim.

Nogiron shaxs ushbu hujjatlardan tashqari tibbiy-mehnat ekspert komissiyalari (TMEK) tomonidan tavsiya etilgan ishlar xususiyati to'g'risida ma'lumotnoma berishi lozim.

Sudning hukmi bilan ozodlikdan mahrum qilish mahrum qilish muassasalaridan bo'shatilgan shaxslar ozodlikka chiqarish to'g'risidagi ma'lumotnomani taqdim etilishi lozim. 

Agar ish qidiruvchining qaramog'ida farzandlari bo'lsa ularning tug'ilganlik haqidagi guvohnomalari beriladi.

Mazkur hujjatlar to'liq taqdim etilgan taqdirda bandlik markazi murojaat qilingan kunning o'zida ish qidiruvchi sifatida ro'yxatga oladi. Ish qidiruvchi sifatida ro'yxatga olingan shaxsga maxsus kartochka yuritiladi. Fuqaro xususiy bandlik agentliklari orqali ham mustaqil ish qidirishi mumkin.

Xususiy bandlik agentliklarining ish qidirish bilan bog'liq xizmatlari pullik bo'lishi mumkin. Ular orqali ish qidirishning umumiy shartlari o'zaro tuziladigan shartnoma bilan amalga oshiriladi.  

Ishga kirish uchun qanday hujjat rasmiylashtiriladi?

Ishga qabul qilish vaqtida ishga kirayotgan shaxsdan quyidagi hujjatlar talab qilinadi:

- pasport yoki uning o'rnini bosadigan boshqa hujjat, o'n olti yoshgacha bo'lgan shaxslardan esa,

- tug'ilganlik to'g'risidagi guvohnoma va turar joyidan ma'lumotnoma;

- mehnat daftarchasi, birinchi marotaba ishga kirayotgan shaxslar bundan mustasno.

- o'rindoshlik asosida ishga kirayotgan shaxslar mehnat daftarchasi o'rniga asosiy ish joyidan olgan ma'lumotnoma;

- harbiy xizmatga majburlar yoki chaqiriluvchilardan tegishli harbiy bilet yoki harbiy hisobda turganlik haqidagi guvohnoma;

- maxsus ma'lumotga yoki maxsus tayyorgarlikka ega shaxslargina bajarishi mumkin bo'lgan ishlarga kirayotganda oliy yoki o'rta maxsus, kasb-hunar o'quv yurtini tamomlaganligi to'g'risidagi diplom, yoki bo'lmasa mazkur ishni bajarish huquqini beradigan guvohnoma.

Ishga qabul qilish vaqtida ishga kirayotgan shaxsdan yuqorida sanab o'tilganlardan tashqari hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi.

Agar ishga kirayotgan shaxsning pasporti yoki shaxsini tasdiqlovchi boshqa hujjati haqiqiy bo'lmasa, uni ishga qabul qilish rad etilishi mumkin.

Ish beruvchi xodimdan uni ishga qabul qilganidan so'ng korxonada belgilangan tartib-qoidalar doirasida boshqa ma'lumotlarni ham talab qilish mumkin (masalan, tibbiy ma'lumotnoma, avvalgi ish joyidan tavsifnoma, ish haqi to'g'risida ma'lumotnoma va h.k.).

Ishsizlik nafaqasini qanday olish mumkin?

Ishsizlik nafaqasi ishsiz deb e'tirof etilgan shaxslarga tayinlanadi va to'lanadi. Qaramog'ida uchtadan kam odam bo'lgan 35 yoshgacha bo'lgan ishsiz erkaklarga pul to'lanadigan jamoat ishlariga jalb qilinishi sharti bilan O'zbekiston respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda to'lanadi. Bunday nafaqa mahalliy ishga joylashtirish organida ro'yxatga olingan kundan boshlab hisoblanadi.

Ishsizlik nafaqasi:

- ishini yoki daromad manbaini yo'qotgan yoki uzoq vaqt (bir yildan ko'proq) tanaffusdan so'ng mehnat faoliyatini tiklashga harakat qilayotganlarga 12 oylik vaqt davomida 26 kalendar haftasidan kam bo'lmagan muddatga;

- ilgari ishlamagan va birinchi marta ish qidirayotgan shaxslarga 12 oylik vaqt davomida 13 kalendar haftasidan kam bo'lmagan muddatga to'lanadi. Ishsizlik nafaqasini olish muddatida shaxs doimo ish qidirishi kamida ikki haftada bir marta mahalliy mehnat organida qayddan o'tib turishi kerak.

Ishsizlik nafaqasi olish huquqiga ega bo'lgan shaxslarga oldingi ish joyidagi o'rtacha ish haqining ellik foizi miqdorida, ammo qonun hujjatlarida belgilangan eng kam ish haqidan oz bo'lmagan va nafaqani hisoblash paytida O'zbekiston Respublikasida tarkib topgan o'rtacha ish haqidan ortiq bo'lmagan miqdorda ishsizlik nafaqasi to'lanadi.

Quyidagi hollarda ishsizlik nafaqasini to'lash bekor qilinadi:

ishsiz shaxs ishga joylashganda;

ishsiz shaxs taklif qilingan maqbul keladigan ishni ikki marta rad etgan taqdirda;

qaramog'ida uchtagacha kishi bo'lgan, o'ttiz besh yoshga to'lmagan ishsiz erkak haq to'lanadigan jamoat ishlarida ishtirok etishni rad etgan taqdirda;

ishsiz shaxs qonun hujjatlariga muvofiq pensiya ta'minoti huquqini olgan taqdirda; 

ishsiz shaxs sudning hukmi bilan qamoq yoki ozodlikdan mahrum etish tariqasidagi jazoga hukm qilingan bo'lsa; 

ishsiz shaxs ishsizlik nafaqasini olib turgan davrda mahalliy mehnat organini xabardor qilmay vaqtincha ishga joylashgan bo'lsa;

ishsizlik nafaqasini aldov yo'li bilan olayotgan bo'lsa;

ishsiz shaxs vafot etgan taqdirda.

Quyidagi hollarda ishsizlik nafaqasini to'lash to'xtatib turiladi:

ishsiz shaxs kasbga o'rganish, qayta tayyorlash yoki malakasini oshirishga yuborilgan bo'lsa,

- stipendiya olib kasb o'rganish, qayta tayyorlashdan o'tish yoki malaka oshirish davrida; 

ishsiz shaxs ixtisoslashtirilgan davolash-profilaktika muassasasida davolash kursini o'tayotgan bo'lsa - bunday muassasada bo'lgan davrda;

ishsiz shaxs haq to'lanadigan jamoat ishlarida ishtirok etayotgan bo'lsa,

- bunday ishlarda ishtirok etgan davrida.

Malaka oshirish va qayta tayyorlovdan o'tishda davlat xizmatlaridan foydalanish mumkinmi?

Ish qidirayotgan va mehnat organlariga murojaat qilgan fuqarolar ish turini, ish joyini va mehnat rejimini erkin tanlash maqsadida kasb-korga doir bepul maslahatlar olish, kasbga tayyorlashdan, qayta tayyorlashdan o'tish, malaka oshirish hamda tegishli axborot olish huquqiga ega.

Mehnat organlarida ro'yxatga olingan va ishsiz deb e'tirof etilgan shaxslarni kasbga tayyorlash va qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish quyidagi hollarda amalga oshirilishi mumkin, agar:

ishsiz shaxs zarur kasb malakasiga ega bo'lmaganligi tufayli unga mos keladigan ish tanlash mumkin bo'lmasa;

ishsiz shaxsning kasb ko'nikmalariga mos keladigan ish yo'qligi sababli uning kasbini (mutaxassisligini, mashg'ulot turini) o'zgartirish zarur bo'lsa;

ishsiz shaxs avvalgi kasbi bo'yicha ish bajarish qobiliyatini yo'qotgan bo'lsa. 

Ishsiz shaxslarni kasbga tayyorlash va qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish o'quv yurtlarida mehnat organlarining yo'llanmalari bo'yicha Bandlikka ko'maklashish davlat jamg'armasining ana shu maqsadlar uchun nazarda tutilgan mablag'lari hisobidan amalga oshiriladi.

G'ayriqonuniy ishdan bo'shatilganda ishga tiklash uchun kimga murojaat qilish kerak?

Mehnat shartnomasi g'ayriqonuniy ravishda bekor qilingan hollarda korxona joylashgan hududdagi aholi bandligiga ko'maklashish markazi, prokuratura, yoki fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo sudga murojaat qilish lozim bo'ladi.

Xodim g'ayriqonuniy ravishda ishdan bo'shatilganligi aniqlansa, ish beruvchiga aholi bandligiga ko'maklashish markazi davlat mehnat huquq inspektori Yozma ko'rsatma, prokuratura esa protest kiritishi mumkin. Ammo unutmaslik lozimki, yozma ko'rsatma yoki protest kiritilishi ishga tiklashni kafolatlamaydi. Chunki bular bajarilishi majburiy bo'lgan hujjatlar emas. Ish beruvchi yozma ko'rsatma yoki protest bilan kelishmasa uni rad etishi mumkin.

Ishdan bo'shatilgan xodim ishdan bo'shatish to'g'risidagi buyruqni olgan kunidan boshlab bir oydan kechiktirmay tegishli fuqarolik sudiga da'vo ariza kiritishi lozim bo'ladi. Chunki Mehnat kodeksining 270-moddasida shunday talab belgilangan. Bir oydan kechiktirib berilgan da'vo arizalar da'vo muddati o'tkazib yuborilganligi vaji bilan rad etilishi mumkin. Arizaning prokuratura yoki mehnat organlarida o'rganilganligi da'vo muddatini tiklashga sabab bo'la olmaydi.

Xodimlar mehnat huquqiga oid masalalarda sudga da'vo ariza kiritganda davlat boji to'lashdan ozod etiladi.

Xorijda ishlamoqchiman, buning uchun nimalar qilishim kerak?

Har kim xorijiy davlatdagi ish beruvchiga to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish yo'li bilan yoki O'zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi vositachiligi orqali, shuningdek xususiy bandlik agentliklarining xizmatlari vositasida xorijda ishga joylashish huquqiga ega.

Biror bir xorijiy davlatdagi korxonada ma'lumotingiz, malaka va mutaxassisligingizga mos bo'sh ish o'rni mavjudligi haqida xabar topsangiz shu lavozimga ishga qabul qilishni so'rab ish beruvchiga to'g'ridan to'g'ri murojaat qilishingiz mumkin. Bu odatda shu korxonaning rasmiy veb-saytida e'lon qilingan ma'lumotlarga asosan talab qilingan tilda to'ldirilgan rez'yumeni yuborish yo'li bilan amalga oshiriladi.

Xorijda ishga joylashishda O'zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi vositachiligidan foydalanish mumkin. Buning uchun agentlikning rasmiy veb-saytida ro'yxatdan o'tishi yoki to'g'ridan-to'g'ri murojaat qilish lozim bo'ladi.

Bundan tashqari, O'zbekiston Respublikasidan tashqarida ish izlayotgan shaxslar ishga joylashishni xususiy bandlik agentliklari orqali pullik asosda amalga oshirishlari mumkin.

Biror bir xususiy bandlik agentligining xizmatlaridan foydalanishdan avval uning mazkur faoliyat bilan shug'ullanish huquqini beruvchi maxsus litsenziyaga ega ekanligini tekshirib olish zarur. Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligining veb-saytida xususiy bandlik agentliklarining reestri yuritiladi.

Xususiy bandlik agentliklari xizmatlari pullik bo'lib va bu narxlar mazkur agentlikning o'zi tomonidan mustaqil belgilanadi.

Xorijda mehnat faoliyatini amalga oshirayotgan fuqarolar Tashqi mehnat migratsiyasi agentligi tomonidan huquqiy va ijtimoiy jihatdan himoya qilinadi, moddiy qo'llab-quvvatlanadi.

Voyaga etmagan shaxslarni ishga joylashish tartibi qanday?

Ishga qabul qilishga o'n olti yoshdan yo'l qo'yiladi. Yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun umumta'lim maktablari, o'rta maxsus, kasb-hunar o'quv yurtlarining o'quvchilarini ularning sog'lig'iga hamda ma'naviy va axloqiy kamol topishiga ziyon etkazmaydigan, ta'lim olish jarayonini buzmaydigan engil ishni o'qishdan bo'sh vaqtida bajarishi uchun - ular o'n besh yoshga to'lganidan keyin ota-onasidan birining yoki ota-onasining o'rnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi bilan ishga qabul qilishga yo'l qo'yiladi.

18 yoshga to'lmagan shaxslar mehnatidan shu toifa xodimlarining sog'lig'i, xavfsizligi yoki axloq-odobiga ziyon etkazishi mumkin bo'lgan mehnat sharoiti noqulay ishlarda, er osti ishlarida va boshqa ishlarda foydalanish taqiqlanadi.

18 yoshga to'lmagan shaxslarning belgilab qo'yilgan normadan ortiq og'ir yuk ko'tarishlari va tashishlariga yo'l qo'yilmaydi.

18 yoshga to'lmagan shaxslar dastlabki tibbiy ko'rikdan o'tgandan keyingina ishga qabul qilinadilar va keyinchalik ular o'n sakkiz yoshga to'lgunlariga qadar har yili majburiy tarzda tibbiy ko'rikdan o'tkazib turilishi kerak.

Ish vaqtining muddati o'n oltidan o'n sakkiz yoshgacha bo'lgan xodimlarga haftasiga o'ttiz olti soatdan, o'n beshdan o'n olti yoshgacha bo'lgan shaxslar uchun esa haftasiga yigirma to'rt soatdan oshmaydigan qilib belgilanadi.

Mehnat daftarchasi kimdan olinadi va qanday yuritiladi?

Mehnat daftarchasi xodimning mehnat stajini tasdiqlovchi asosiy hujjatdir.

Ish beruvchi o'rindoshlik asosida ishlovchilardan tashqari, korxonada besh kundan ortiq ishlagan barcha xodimlarga mehnat daftarchasini tutishi shart.

Ish beruvchi mehnat daftarchasiga ishga qabul qilish, boshqa doimiy ishga o'tkazish va mehnat shartnomasini bekor qilish to'g'risidagi ma'lumotlarni yozishi shart.

Xodimning iltimosiga ko'ra mehnat daftarchasiga o'rindoshlik asosida ishlagan va vaqtincha boshqa ishga o'tkazilgan davrlar haqidagi yozuvlar kiritiladi. Mehnat shartnomasini bekor qilish asoslari (sabablari) mehnat daftarchasiga yozilmaydi.

Agar birinchi marta ishga kirayotgan bo'lsangiz mehnat daftarchasini Sizga ish beruvchi o'z hisobidan olib beradi. Sizga beriladigan mehnat daftarchasi Siz ishlayotgan korxona tomonidan hududiy bandlikka ko'maklashish markazidan oldi-sotdi shartnomasi asosida sotib olinadi.

Mehnat daftarchalarini boshqa birovga sotish, fuqarolar tomonidan sotib olish taqiqlanadi. Savdo va xizmat ko'rsatish shahobchalaridan sotib olingan mehnat daftarchalari haqiqiy bo'lmaydi.